Abone olmak için

İMKB DERGİSİ

Finansal Yeniliklerin ve Risk Yönetiminin Ekonomik Kalkınmaya Katkıları
Vedat Akgiray

Özet
Yüzyılımızın son çeyreği yoğun finansal yeniliklere tanık olmuş ve bunun sonucu olarak uluslararası mali sistemde köklü değişimler görülmüştür. Aslında finansal yenilik sadece son yıllara ait bir süreç olmayıp geçmişte en azından onyedinci yüzyıla kadar dayanır ve bugün yeni diye tanıtılan opsiyon gibi finansal araçların önemli bir kısmı daha eskiden de var olan araçların sadece yeni halleridir. Mesela, onyedinci yüzyılda Japonya’da vadeli pirinç kontratları ve Amsterdam’da çeşitli opsiyon ve vadeli kontratların ticareti yapılmaktaydı. Ondokuzuncu yüzyılda ise Chicago, Frankfurt ve Londra’da düzenli vadeli işlem borsaları mevcut idi. Yine aynı yüzyılda İstanbul’da da türev kontratların alınıp satıldığını bilmekteyiz. Fakat tarihin hiçbir dönemi son yirmibeş sene boyunca görülen hız ve yaygınlıkta bir yenilik süreci ve buna bağlı olarak dünyanın her yerinde peş peşe türev menkul kıymet borsalarının açıldığını görmemiştir. Miller (1992) bu dönemi tarif ederken, “Finans tarihin hiçbir dönemi son yirmi yılda görülen yenilik faaliyetinin yanına bile yaklaşamaz” ifadesini kullanmıştır. Organize türev menkul kıymet borsalarının çoğalması ve yayılması sonucu hemen hemen her türlü kişisel veya kurumsal yatırımcının risk yönetim ihtiyacını giderici mahiyette çok çeşitli yeni finansal araçlar tasarlanmış ve ticarete sokulmuştur. Sadece birkaç örnek vermek için opsiyonları, vadeli kontratları, swap kontratları, değiştirilebilir tahviller, varlığa dayalı menkul kıymetleri, opsiyon ekli tahvil ve senetleri sayabiliriz. (Bu dönemde geliştirilen yeni araçların tam bir listesi herhalde birkaç sayfaya ancak sığar.)

Spot ve Vadeli İşlem Piyasaları İlişkisi Üzerine Bir Not
Kürşat Aydoğan

Özet
Standart vadeli işlem sözleşmelerinin spot piyasayı ne şekilde etkilediği, akademisyenlerin, aracı kurumlarının ve piyasa düzenleyicilerinin sürekli bir ilgi odağı olmuştur. Mali piyasalarda standart vadeli işlem sözleşmelerinin işlem görmeye başlamasıyla birlikte, türev araçların söz konusu spot mali piyasanın etkin çalışması üzerine olumsuz etkileri tartışılmaya başlanmıştır. Bilindiği gibi herhangi bir piyasada vadeli işlem sözleşmeleri spot piyasadaki riski azaltma işlevini (hedging) yerine getirmektedir. Ayrıca, vadeli işlem piyasaları spot piyasalarda işlem gören varlıkların gerçek değerlerinin ortaya çıkmasına yardımcı olmaktadır. Oysa mali türev araç piyasalarında yaşanan tecrübeler, bu piyasaların spot piyasa üzerindeki etkilerinin her zaman istenilen yönde olmadığı kuşkularını arttırmıştır. Bu görüş sahipleri standart vadeli işlem sözleşmelerinin ortaya çıkmasıyla birlikte spot piyasalarda oynaklığın (volatility) arttığını, vadeli işlem piyasalarının risk azaltmak isteyenler yerine spekülatörlerin akınına uğrayarak, büyük ölçüde istikrarsızlığa neden olduğunu ileri sürmektedirler. Diğer bir eleştiri ise spot piyasalarda likiditenin azaldığı biçimindedir. Hisse senedi piyasasında Ekim 1987’de yaşanan çöküş eleştirileri güçlendirmiştir. Çöküş sırasında hisse senedi fiyatlarında görülen sürekli düşüş en azından bir ölçüde portföy sigortası ve endeks arbitrajı stratejilerine bağlanmıştır. Söz konusu stratejiler ise hisse senedi endeksi üzerine vadeli sözleşmelerle opsiyonlar gibi türev araçlara dayalı olduğundan, türev piyasalar ağırlıklı olarak suçlanmıştır. Bu notun amacı hisse senedi endeksi üzerine yazılı standart vadeli işlem sözleşmelerinin (vadeli endeks sözleşmeleri) hisse senedi piyasasına etkilerini ele alan literatürü özetlemekdir. Özellikle, söz konusu vadeli işlemlerin spot piyasadaki oynaklık ve likiditeyi nasıl etkilediği ele alınacaktır. Ayrıca, vadeli sözleşmelerin teorik fiyatlaması ile arbitraj imkanları, spot ve vadeli piyasalar arasındaki öncü-izleyici ilişkileri de tartışılacaktır. 

Finansal Türevlere Ne Zaman Başlanmalı? İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Örneği
Oral Erdoğan & Murad Kayacan

Özet
Finansal piyasaların gelişiminde önemli adımlardan biri, riski azaltmaya yönelik olarak yapılandırılan türev ürünlerinin kullanıma sunulmasıdır. Spot piyasadaki geleceğe dair fiyat beklentilerinin de işleme konu edilmesi suretiyle mali piyasalarda geleceğe ilişkin likidite güveni sağlanabilmektedir. 1970’li yılların ikinci yarısından itibaren birçok ülkede hızla yapılandırılmaya başlanan vadeli işlem piyasaları performans açısından incelemeye konu olurken; henüz kurulmamış piyasalarda da bulunmayışı bakımından irdelenmeye açıktır. Bu çalışmada menkul kıymet piyasalarında türev ürün işlemlerinin başlamasında, finansal araç tercihi ve zamanlaması kısaca değerlendirilmekte; türev ürünlerin kullanılmaya başlanmasının İMKB için uygunluğu volatilite, sistematik risk temsili ve piyasa derinliği karakteristikleri itibariyle Ederington’un (1979) portföy yaklaşımı çerçevesinde analiz edilmektedir. Sonuçta, sermaye piyasalarına yönelik olarak riskin vadeye yayılmasında veya riskten korunmada endekse dayalı sözleşmelerin yapılandırılması gerekli görülmektedir. Ancak, piyasa riskini açıklayan başlıca risk olarak belirlenen faiz riskine ilişkin olarak da türev kıymetlerin yapılandırılmasının önceliği de tartışmaya açıktır.  

Vadeli İşlemler Piyasası Alım-Satım ve Takas Sistemi Özellikleri
Çetin Ali Dönmez

Özet
İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) bünyesinde kurulması planlanan Vadeli İşlemler Piyasası gelişmiş finansal piyasalarda türev ürünler olarak da adlandırılan futures ve opsiyon sözleşmelerinin elektronik ortamda alınıp satılabileceği bir piyasa olarak dizayn edilmiştir. İMKB Vadeli İşlemler Piyasası’nda, çeşitli finansal araç ve göstergeler üzerine vadeli işlemler pazarı açılması düşünülmektedir. Bu çalışma kapsamında, bu vadeli işlem yatırım araçlarının alım-satım ile takas sistemlerinin özellikleri ele alınmıştır.

Hisse Senedine Dayalı Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasalarının Açılması: Kore Örneği
Yu-Kyung Kim

Özet
Bu makalede, 3 Mayıs 1996 tarihinde Kore'nin ilk düzenli türev işlemler piyasası olan endeks futures piyasası incelenmekte ve 7 Haziran 1997'de endekse dayalı opsiyon piyasasının açılmasıyla yaşanan deneyimler aktarılmaktadır. Çalışmada ayrıca Kore Borsası’nda bu piyasaların açılmasını takiben yaşanan gelişmeleri ve vadeli işlemler piyasasının bugünkü durumu açıklanmaktadır.

Vadeli İşlemler Piyasasının Açılması için Doğru Zaman
Moema Unis

Özet
Son yıllarda bütün dünyada sermaye piyasalarına ilişkin değişikliklere tanıklık edilmiştir. Bu değişim süreci, kur oranlarının dalgalanmaya bırakıldığı ve sermaye piyasalarının yeni bir evreye girdiği 70’li yılların başlarında ortaya çıkmıştır. Petrol krizi, yüksek enflasyon artışı ve faiz oranlarının istikrarsızlığı dünyayı daha da öngörülemez hale getirmiş; ekonomi kurumları bugüne kadar çok az dikkat edilen bir faktörün önemini kavramışlardır: fiyat ve piyasa istikrarsızlığının yarattığı risk. Bu riskin doğması sonrasında riske karşı koruma (hedge) amaçlı kullanılan enstrümanların talebini artırmıştır. Böylece, yirmi yıl kadar önce finansal türev enstrümanların doğumuna tanık olunmuştur. Bu enstrümanlar, geleneksel emtia vadeli işlemler piyasalarına göre finans teknolojisinde bir yeniliği temsil etmekte olup, kur ve faiz oranlarında başlayarak opsiyonlar ve hisse senedi endeksli piyasalarının gelişmesiyle hisse senedi piyasasına da uzanmışlardır. 80’li yıllarda elektronik işlem sistemlerinin gelişmesiyle hızlanan sermaye piyasalarının globalleşme eğilimi türev enstrümanlar piyasasına olumlu etki yapmış ve bu piyasaların hızla büyümesine yol açmıştır. Ancak 1980’li yılların sonları ve günümüzde vadeli işlemler piyasalarının riski azaltma fonksiyonlarını ne derece yerine getirdiği tartışma konusu olmuştur. Bu çerçevede, gelişmekte olan ülkelerde vadeli işlemler piyasalarının açılma zamanları bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.

Telif Hakkı ve Çekince İhbarı Bildirimi 1997 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası