Madde 1 — Bu Yönetmeliğin amacı, Vadeli İşlemler Piyasasında işlem
görecek vadeli ve opsiyonlu sözleşmelerin işlem esaslarını ve Vadeli İşlemler
Piyasasına üyelik şartlarını belirlemektir.
Bu Yönetmelikte hüküm bulunmayan hallerde İstanbul Menkul Kıymetler
Borsası Yönetmeliği hükümleri uygulanır.
Dayanak
Madde 2 — Bu Yönetmelik, 28/7/1981 tarihli ve 2499 sayılı Sermaye
Piyasası Kanununun 15/12/1999 tarihli ve 4487 sayılı Kanun ile değişik 22
nci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendine dayanılarak düzenlenmiştir.
İşlem
görecek vadeli sözleşmelerinin asgari unsurları
Madde 3 — Vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmelerinin özellikleri, işlem
yöntemleri ve sözkonusu sözleşmelerin asgari unsurları, sözleşmeye konu
aracın niteliğine göre, Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenip, Sermaye
Piyasası Kurulunun uygun görüşüyle saptanır. Borsa Yönetim Kurulunun bu
konudaki kararları ve değişiklikleri Borsa bülteninde duyurulur. Sözkonusu
unsurlar aşağıda belirtilmiştir.
a) Sözleşmeye konu araç: Sözleşmeye dayanak teşkil eden sermaye
piyasası aracı, finansal gösterge veya döviz.
b) Sözleşmenin Tipi: Vadeli işlem piyasalarında ilgili Borsa tarafından
belirlenen alım satımı yapılabilecek vadeli işlem veya opsiyonlu işlem sözleşmeleri.
c) Sözleşmenin Büyüklüğü: Sözleşmeye konu aracın standartlaştırılmış
minimum işlem miktarı.
d) Fiyat Aralığı: Sözleşme türü bazında belirlenen sözleşme
fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük fiyat hareketi.
e) İşlem Vadesi: Sözleşmeye konu aracın nakit uzlaşmasının veya
fiziksel takasının yapılacağı zaman.
f) Teslim Şekli: Vade sonunda sözleşmeye konu araç bazında teslimatın
fiziki olarak veya nakit uzlaşma yoluyla yapılacağı.
g) Uzlaşma Fiyatı: Takas Merkezi tarafından vadeli işlem sözleşmelerinin
günlük teminat ayarlamalarında kullanılmak üzere belirlenecek fiyat.
h) Uzlaşma Fiyatının Hesaplanışı: Sözleşme türü bazında
belirlenen ve güncelleştirilme işleminde kullanılacak fiyat tespit yöntemi.
ı) Son İşlem Günü: Teslim gününden önce vadeli piyasada işlem
yapılabilen son işgünü.
i) Günlük Fiyat Hareket Limitleri: Her vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesi
türü için sözleşmeye konu aracın nakit işlem piyasasındaki alt ve üst
fiyat limitleri dikkate alınarak, Vadeli İşlemler Piyasası seanslarında
uygulanacak alt ve üst fiyat hareket limitleri.
j) Kullanım Fiyatı: Opsiyon sözleşmelerinde sözleşmeye konu aracın
alım veya satımının vade süresince veya vade sonunda kullanılabileceği
fiyat.
k) Teslim Tarihi: Vadeli işlem sözleşme türü bazında, sözleşmeye
konu aracın teslimatının veya nakdi mutabakatının yapılabileceği süre.
l) Teminat Oranları: Vadeli işlem ve kısa opsiyon pozisyonları için
her bir sözleşme türü bazında belirlenen her işlem için tarafların temin
etmesi gereken başlangıç ve sürdürme teminat oranları.
m) Pozisyon Limitleri: Her vadeli sözleşme türü bazında, bir
hesapta veya gerçek veya tüzel bir kişiye ait hesapların toplamında, aynı
veya farklı teslimat vadelerine sahip vadeli işlem sözleşmeleri için
bulunabilecek azami pozisyon miktarı.
n) Opsiyon Tipi: Opsiyon sözleşmesi ile tanınan hakkın kullanılabileceği
süreye ilişkin iki yöntem sözkonusudur. Opsiyon sözleşmesinin sadece vade
sonunda kullanım hakkı tanıması durumunda Avrupa tipi, opsiyon sözleşmesi
ile tanınan hakkın vade sonunda veya vade sonundan önceki herhangi bir
tarihte kullanılabilmesi durumunda, Amerikan tipi olarak adlandırılır.
Herhangi bir işlem gününde bir vadeye ya da sözleşme türünün tüm
vadelerine ait işlemler, Borsa Yönetim Kurulu kararıyla durdurulabilir, aynı
şekilde işlemlerin tekrar başlatılması kararı da Borsa Yönetim Kuruluna
aittir. Bu yetki piyasa etkinliğinin korunması amacıyla Borsa Başkanlığına
devredilebilir.
Vadeli işlem sözleşmelerinin teslim tarihini Borsa Yönetim Kurulu
belirler. Bu konudaki kararlar Borsa Bülteninde ilan edilir.
Borsa
Yönetim Kurulu gerekirse portföy bazında teminatlandırma yapılması kararı
da alabilir.
Borsa Yönetim Kurulu gerekli gördüğü hallerde pozisyon limitlerini
belirleme yetkisine sahiptir. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni
vasıtasıyla duyurur. Bu yetki gerekli görülmesi durumunda Borsa Başkanlığına
devredilebilir. Uygulamada bir veya birden fazla gerçek ve/veya tüzel kişinin
doğrudan veya dolaylı olarak sahip oldukları veya kontrol ettikleri hesaplar;
açıkça veya zımnen bir sözleşmeye veya anlaşmaya bağlı olsun veya olmasın
birleştirilir.
Vadeli İşlemler Piyasasında opsiyon tiplerinden hangisinin geçerli
olacağı, sözleşmenin ihdası sırasında Borsa Yönetim Kurulu tarafından
belirlenir.
Pozisyon
limitlerine ilişkin istisnalar
Madde 4 — Sermaye Piyasası Kurulu ve Borsanın diğer düzenlemelerine
uyulması amacıyla pozisyon limitlerinin geçici bir süre aşılması, bu Yönetmelik
hükümlerine aykırılık oluşturmaz. Korunma saikiyle işlem yaptığı
tespit edilmiş olan ve bu durumu bildiren gerçek ve tüzel kişilere ait
hesaplar Borsa Yönetim Kurulunun belirleyeceği oranlarda pozisyon
limitlerinden muaf tutulur. Yönetim Kurulu istisnalara ilişkin kararlarını
Borsa Bülteninde ilan eder.
Müşterilerin
risk taahhütnamesi imzalama yükümlülüğü
Madde 5 — Vadeli işlemler piyasasında bir borsa üyesi aracılığıyla
işlem yapmak isteyen tüm gerçek ve tüzel kişiler, Borsa tarafından hazırlanan
ve bu piyasanın özelliklerini anlatan kılavuzu okuduklarına ve anladıklarına
dair "Risk Taahhütnamesi"ni imzalamak zorundadırlar.
Emirlerin
vadeli işlemler piyasasına intikali
Madde 6 — Emirlerin Vadeli İşlemler Piyasasına intikali, üye
temsilcilerinin bilgisayar terminalleri vasıtasıyla piyasa eksperleri
nezaretindeki Borsa ana bilgisayarına müşteri emirlerini aktarmaları ile gerçekleşir.
Müşteri
emirlerinin veriliş şekli
Madde 7 — Borsa Vadeli İşlemler Piyasasında herhangi bir sözleşme
üzerinde işlem yapmak isteyenler bu isteklerini yetkili borsa üyelerine alım
veya satım emirleriyle iletirler. Alım satım emirleri esas olarak yazılı
verilir, ancak borsa üyeleri telefon ve benzeri iletişim araçlarıyla ya da sözlü
olarak kendilerine iletilen emirleri de, isterlerse kabul edebilirler. Bu tür
emirler, şekli Borsaca belirlenen ve hazırlanmış ve sıra numarası takip
eden listelere alınışı sırasında üye veya temsilcileri tarafından
kaydedilir ve kaydedildiği sıra numarası ve kodu o anda müşteriye
bildirilir.
Borsa üyelerinin İstanbul içindeki ve dışındaki şube veya bürolarına
birinci fıkradaki şekillerde verilen emirler üyeye verilmiş sayılır.
Üyeler, emirleri kısmen veya tamamen kabul etmeyebilirler, ancak
nedenini açıklama zorunluluğu olmamakla birlikte, durumu müşterilerine veya
onların temsilcilerine hemen bildirmek zorundadırlar.
Emri
veren müşteri, emrin Borsaya iletilmesinden önce emri değiştirebilir veya
geri alabilir.
Vadeli
İşlemler Piyasası emirlerine ait şekil şartları
Madde
8 — Bir müşteri emrinde en az aşağıdaki bilgilerin bulunması gerekir.
a) Emrin verildiği Borsa üyesinin adı soyadı veya ünvanı.
b) Emri verenin adı, soyadı veya ünvanı ve adresi.
c) Emrin alış veya satış işlemlerinden hangisi için kullanılacağı.
d) Sözleşmeye konu aracın cinsi, sözleşme adedi varsa nominal değer
tutarı.
e) İşlem yapılacak sözleşmenin, vadeli işlem, alım veya satım
hakkına dayalı opsiyon sözleşmesi olduğu.
f) Emrin türü.
g) Varsa limit ve sınır fiyatı.
h) Sözleşmenin ait olduğu teslimat vadesi.
ı) Varsa emrin geçerlilik süresi.
i) Emrin verildiği yer, tarih, saat ve dakika.
j) Emrin borsa üyesi tarafından alındıktan sonra ilk seansta mı,
yoksa geçerlilik süresi içinde uygun göreceği bir seansta mı borsaya
intikal ettirileceği.
k) Müşteri emir numarası.
l) Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek diğer şartlar. Yönetim
Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur.
Müşteri
emirleri en az iki nüsha düzenlenir ve bir nüshası emri veren müşteriye
verilir.
Emir
türleri
Madde 9 — Yönetim Kurulu vadeli işlemler piyasalarına ilişkin emir
türlerini ve geçerlilik sürelerini belirler. Yönetim Kurulu bu konudaki
kararlarını Borsa Bülteni vasıtasıyla duyurur.
Emirlerin
işleme konulması, öncelik kuralları ve emirlerin iptali
Madde 10 — Vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmeleri, Yönetim Kurulu
tarafından belirlenen işlem yöntemlerine uygun olarak bilgisayar aracılığı
ile alınıp satılır. Yönetim Kurulu bu konudaki kararlarını Borsa Bülteni
vasıtasıyla duyurur. Vadeli ve opsiyonlu işlemlerde sisteme kaydedilen
emirler karşılanırken önceliklerin belirlenmesinde aşağıdaki kurallar sırasıyla
uygulanır.
a) Fiyat önceliği kuralı: Daha düşük fiyatlı satım emirleri,
daha yüksek fiyatlı satım emirlerinden; daha yüksek fiyatlı alım emirleri,
daha düşük fiyatlı alım emirlerinden önce karşılanır.
b) Zaman önceliği kuralı: Fiyat eşitliği halinde, sisteme zaman açısından
daha önce kaydedilen emirler öncelikle karşılanır.
c) Müşteri emirlerinin önceliği kuralı: Fiyat ve zaman öncelikleri
açısından eşitliğin sözkonusu olduğu emirler arasında müşteri
emirleri, Borsa Üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa
emirlerinden önce karşılanır.
Müşteri
emirlerine tahsiste uygulanacak öncelik kurallarını Borsa Yönetim Kurulu
belirler.
Borsa üye temsilcileri vadeli işlemler piyasasına iletmiş oldukları
emirlerinden, karşılanmamış olanları istedikleri an iptal edebilirler.
Gerçekleşen
işlemlerin bildirimi
Madde 11 — Piyasada gerçekleştirilmiş olan işlemlerin teyidi işlem
süresi boyunca ilgili alt ekranlardan sürekli yapılabileceği gibi, işlem süresi
sonunda piyasa üyelerine yazılı ve/veya manyetik ortamda döküm olarak
verilebilir.
İşlem
defterleri
Madde 12 — Takas açısından esas teşkil edecek bilgileri içeren günlük
işlem defterleri, işlemlerin sonuçlanması ve piyasanın kapanmasından sonra
belirlenmiş bir zamanda üye temsilcilerine teslim edilir; işlem defterlerinde
vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesine konu araç ve sözleşme vadeleri bazında
uzun ve kısa pozisyonların dökümü, gün içerisinde alınan ve satılan sözleşmeler,
işlem gördükleri fiyatlar ve sözleşmelerin nominal değerleri üye ve hesap
bazında sıralanır.
İşlemlerin
sonuçlandırılması ve üye işlem yapma limitlerinin takibi
Madde 13 — Üye bazında açık pozisyonların belirlenmesi ve üye
teminatlarındaki günlük mutabakatın hesaplanması için kesinleşmiş işlem
bilgileri Takas Merkezine aktarılır. Her işlem günü öncesi tüm üyelerin
işlem yapabilme limitlerine ilişkin günlük vaziyetler de hesaplanarak,
piyasanın açılışından itibaren üye temsilcilerinin ekranlarından takip
edilebilir.
Günlük
mutabakatın gerçekleştirilmesi
Madde 14 — Piyasa kapanışının ardından Takas Merkezi tarafından
her üye bazında hazırlanan özet hesap dökümleri vasıtasıyla bildirilen günlük
mutabakat raporuna göre, ilgili piyasa üyesinin bir sonraki piyasa açılışına
kadar sahibi olduğu pozisyonlara ait hesaplarının güncelleştirilmesi sağlanır.
Üye
pozisyonlarının güncelleştirilmesine ilişkin süreler
Madde 15 — Borsa Yönetim Kurulu, alım satımı yapılan sözleşme türleri
bazında güncelleştirme ve diğer takas işlemlerine ilişkin bağlayıcı süreleri
belirler; Yönetim Kurulu bu konuda almış olduğu kararları Borsa Bülteni
vasıtası ile duyurulur.
Vadeli
İşlemler Piyasası üyeliği ve üyelik şartları
Madde 16 — Vadeli İşlemler Piyasası Üyeliği, Borsa Yönetim
Kurulu tarafından farklı araçların konu teşkil ettiği vadeli ve opsiyonlu
işlem sözleşme türleri bazında ihdas edilebilir; Borsa Yönetim Kurulu üyelik
koşulları ve ilave şartlar ile piyasa üyeliğine ilişkin diğer kararlarını
Borsa Bülteni vasıtasıyla ilan eder. Vadeli İşlemler Piyasası üyeliği için
başvuruda bulunan Borsa üyelerinin aşağıda belirtilen asgari şartları sağlamaları
zorunludur.
a) Sermaye Piyasası Kurulundan vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmeleri
alım-satımına aracılık faaliyetinde bulunmak için gerekli izni almış
olmak.
b) Talep sahibi üye halihazırda tüm nakit ve diğer vadeli işlem
piyasalarında üstlendiği toplam risk ve ilerde oluşabilecek mali güçlüklere
karşı Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenecek sermaye yeterliliği
kriterlerini karşılamak zorundadır. Bu kriterlere uyulup uyulmadığı Borsa
Başkanlığı tarafından düzenli aralıklarla gözden geçirilir. Borsa Başkanlığı,
bu kriterlere uyulmadığının tespiti durumunda ilgili üyenin vadeli ve
opsiyonlu işlem sözleşmesi türü bazında işlem yapma yetkisini kaldırabilir.
c) Üyeler, kendi adlarına işlem yapan üye temsilcilerinin gerçekleştirdikleri
işlemlere ilişkin doğabilecek tüm yükümlülükler açısından sınırsız
sorumlu olduklarına, İstanbul Menkul Kıymetler Borsası tarafından talep
edilen tüm şartların yerine getirileceğine ve temsilcilerinin iletilen
emirleri basiretli bir tarzda gerçekleştireceğine dair, Borsa Başkanlığı
tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanacak
"Vadeli İşlemler Piyasası Taahhütnamesi"ni noter tasdikli olarak düzenleyerek
ibraz ederler.
d) Üyenin, bu Yönetmelik hükümlerini kabul ettiğine ve tüm yükümlülüklerini
kapsayacak bir taahhüt altına girdiğine dair, içeriği Borsa Başkanlığı
tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından onaylanacak
olan bir banka teminat mektubunu Borsaya vermesi zorunludur.
Üye
işlem yapma limitleri
Madde 17 — Gerekli görülmesi durumunda piyasada işlem yapma yetkisi
olan banka ve aracı kurumlara, işlem görecek sözleşme türü bazında Borsa
Yönetim Kurulu tarafından "işlem yapma limiti" tahsis edilebilir.
Bu limitin tespit edilmesine ilişkin yetki, piyasa etkinliğinin muhafazası
amacıyla Borsa Başkanlığına devredilebilir. Belirlenmiş olan işlem
yapabilme limitini aşmayacak "net işlem limiti karşılığı",
nakit ya da Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenmiş diğer kıymetler
olarak, Borsa Başkanlığı tarafından duyurulacak olan banka veya kuruluşlardaki
Borsa adına açılmış ilgili hesaplara aktarılır. Üye bazında tespit
edilmiş olan işlem yapabilme limitleri aşılmamak kaydıyla, piyasa üyeleri
yatırdıkları net işlem limiti karşılıklarının, Yönetim Kurulu tarafından
belirlenecek oranına tekabül eden TL. karşılığı kadar günlük vadeli işlem
sözleşmesinin alım-satımını gerçekleştirebilirler. Bahsi geçen işlem
yapma limitleri gözden geçirilerek belli zaman aralıkları ile güncelleştirilir.
Üye
işlem limiti karşılıkları
Madde 18 — İşlem yapma limiti karşılığı olarak kullanılabilecek
kıymetler ve hangi oranlarda kullanılabilecekleri ve birbirleri ile iştirak
ilişkisi olan piyasa üyesi banka ve/veya aracı kurumların hangi oranlarda
teminat mektubu verebileceği Borsa Yönetim Kurulu tarafından belirlenir. Bu
konudaki kararlar Borsa Bülteni aracılığı ile duyurulur. Üye işlem yapma
limitleri tespit edilirken, her vadeli ve opsiyonlu sözleşme türü bazında
belirlenmiş olan pozisyon limitleri de dikkate alınır.
Vadeli
İşlemler Piyasası piyasa yapıcılığı şartları
Madde 19 — Borsa Yönetim Kurulu farklı araçların konu teşkil ettiği
vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşme türleri bazında piyasa yapıcılığı
sistemini ihdas edebilir. Piyasa yapıcılığı başvuru koşulları ile piyasa
yapıcılığına ilişkin diğer şartlar Borsa Bülteni vasıtasıyla ilan
edilir.Vadeli İşlemler Piyasasında piyasa yapıcılığı için başvuruda
bulunan Borsa üyeleri aşağıda belirtilen asgari şartları sağlamak
zorundadırlar.
a) Vadeli işlemler piyasası üyesi olmalıdırlar.
b) Borsa Yönetim Kurulu tarafından piyasa yapıcılığı için özel
olarak belirlenecek sermaye yeterliliği kriterlerini sağlamalıdırlar. Bu
kriterlere uyulup uyulmadığı Borsa Başkanlığı tarafından düzenli aralıklarla
gözden geçirilir. Borsa Başkanlığı, bu kriterlere uyulmadığının
tespiti durumunda ilgili üyenin vadeli ve opsiyonlu işlem sözleşmesi türü
bazında piyasa yapıcılığı yetkisini kaldırabilir.
c) Piyasa yapıcı üyelerin genel yükümlülüğünü kapsayan ve içeriği
Borsa Başkanlığı tarafından düzenlenecek ve Sermaye Piyasası Kurulu tarafından
onaylanacak "Vadeli İşlemler Piyasası Piyasa Yapıcı Üye Taahhütnamesi"ni
imzalayıp, verecekleri kotasyonların, Borsa tarafından belirlenen süre içerisinde
geçerliliği açısından sınırsız sorumlu olduklarını noter huzurunda
beyan etmelidirler.
Piyasa
yapıcılığına ilişkin yükümlülükler
Madde 20 — Piyasa yapıcılar sorumlu oldukları her sözleşme türü
ve bu türe ait işlem vadeleri için piyasanın açık olduğu her an çift
taraflı alış-satış kotasyonu vermek zorundadırlar. Piyasaya verilecek
fiyat kotasyonları tüm piyasa üyelerine açık olup, sözkonusu kotasyonlar,
Borsa Yönetim Kurulu tarafından her bir sözleşme türü bazında önceden
belirlenmiş olan miktarın altında olamaz. Önceden belirlenen miktarlarda
kotasyonunu verdiği fiyatlardan pasif işlem gerçekleştiren her piyasa yapıcısı,
işlemlerden sonra fiyat kotasyonlarını yenileyebilecekleri gibi, işlem gerçekleşmemiş
olsa da fiyatlarında değiştirme yapabilir. Söz konusu kotasyonlar, günlük
fiyat hareket limitleri içerisinde kalmak ve Borsa Yönetim Kurulunun
belirleyeceği kurallara uymak kaydıyla, herhangi bir fiyattan verilebilir. Sözkonusu
sistemde piyasa yapıcıları sadece kendi nam ve hesaplarına işlem
yapabilirler. Borsa Yönetim Kurulu bu konuda düzenleme yapma yetkisine
sahiptir.
Piyasa
yapıcılığı limit ve hakları
Madde 21 — Piyasa yapıcılığı yetkisi verilen piyasa üyelerine, işlem
görecek sözleşme türü bazında verecekleri fiyat kotasyonları açısından
sözleşme sayısı konusunda herhangi bir üst limit olmamakla beraber İstanbul
Menkul Kıymetler Borsası Vadeli İşlemler Piyasası Takas Merkezi Üyeliği
ve İşlemlerine İlişkin Yönetmeliğin 47 nci maddesinde bahsi geçen olağanüstü
halin tespiti durumunda Borsa Yönetim Kurulu tarafından piyasa etkinliğinin
muhafazası amacıyla sözleşme türü bazında limitler getirilebilir. Borsa Yönetim
Kurulu; piyasa yapıcılarının gün sonunda tutabilecekleri pozisyon
limitleri, günlük işlem limitleri, alış ve satış kotasyonları arasındaki
farkın azami ve asgari miktar ve/veya oranını her bir piyasa yapıcısı bazında
belirleyebileceği gibi; diğer piyasa üyelerine göre daha düşük Borsa payı
ve takas ücret tarifelerinin piyasa yapıcılarına uygulanması konusunda düzenlemeler
yapabilir. Borsa Yönetim Kurulu bu konuda aldığı kararları Borsa Bülteni
vasıtası ile duyurur.
Geçici Madde 1 — 23/2/2001 tarihli ve 24327 sayılı Resmi
Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının
Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik uyarınca kurulacak Borsa
faaliyete geçtiği tarihte bu Yönetmelik yürürlükten kalkar ve bu Yönetmelik
uyarınca yapılan işlemler söz konusu borsaya devredilir.
Yürürlük
Madde
22 — Bu Yönetmelik, yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Yürütme
Madde
23 — Bu Yönetmelik hükümlerini İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Başkanı
yürütür.
 |
 |
 |
Telif Hakkı ve Çekince İhbarı Bildirimi 1997 İstanbul Menkul Kıymetler Borsası